O MITO DA FIN DO MUNDO EN TERRAS DE CERDEDO

Calros Solla

Adeus mil e non miles

	O monte do Seixo é a máxima expresión da serra do Cando, espiñazo enfesto da provincia de Pontevedra. Na altura –por riba dos 900 m– acaróanse as estremas dos concellos de Cerdedo, Forcarei, Cotobade e A Lama. Dende o curuto do Seixo, o Outeiro do Coto, cumio localizado a 1015 m de altitude, dexérganse os mares de Arousa, Pontevedra, Vigo e o mar alto. Cando zoa a nortada, o Seixo convértese en privilexiado miradoiro e o país amosa garrido todos os seus horizontes.

	Chan de Mamas é chancela tumularia, cemiterio milenario. As mámoas de Xestido, panteóns da humanidade neolítica, redomas de eternidade, son testemuño do alborexar da cultura da morte na Galiza prehistórica. As antas soterradas son, así mesmo, vestixio da inveterada habelencia dos canteiros de Terra de Montes. A pedra, a obra pétrea, cerne da nosa idiosincrasia, representaba para as comunidades primixenias da bisbarra e representa para nós, os seus directos descendentes, o inmorredoiro, o perdurábel. No acubillo placentario da mámoa, o homo gallaecus, quediño, en posición fetal, emprendía a viaxe cara ás herdades do Outro Mundo.   

	Dúas medorras, só dúas, sobrancean hoxe na chaira. Rexas xemelguiñas, arrepóronse ao tempo e 5000 anos despois bosquexan a inquietude dos primitivos montañeses pola súa transcendencia. A intuición do alén mundo, do máis alá, impeleunos a erguer moimentos cos que preservar o corpo dos defuntos e asemade propiciar a proxección das súas almas cara a unha outra dimensión. A chaela de Xestido non foi escolleita ao chou. O lugar atesouraba as características esixidas na erección dunha necrópole, a saber: a xa salientada preeminencia, a proximidade a unha concurrida vía de comunicación e o telurismo. 

As modias de Chan de Mamas están perfectamente aliñadas –de levante a poñente– co nacedeiro do río do Seixo. O que na actualidade non é máis ca brañeira, foi até hai ben pouco –mediados do século pasado– chan enlagado. Tres lagoas enfeitaban o lombo do monte, as míticas lagoas de Xestido, onde, segundo a tradición, o deus cristián somerxeu a cidade romana de Trentinán, a Sodoma de Terra Montium, argallando a súa apocalipse. O regueiro do Areal, desaugadoiro das desaparecidas lagoas, é unha das fontes do río do Seixo. A administración franquista desecou e aterrou as lagoas de Xestido co fin de arborar –e non precisamente con especies autóctonas– e transformar nun pasteiro o alto do monte. Os resultados foron catastróficos para a economía das aldeas. Décadas despois, a administración fraguista propiciou a conversión do monte nun arrepiante encrucillado eólico. As vantaxes séguense sen ver por ningures. As lagoas de Xestido foron vítimas dun crime semellante ao perpetrado na lagoa de Antela (Ourense). A administración franquista desecou e aterrou Antela e a administración fraguista parcelouna groseiramente, dando pé a un inexorábel proceso desertizador. 

Chan de Mamas estaba atravesado por un moi antigo vieiro, desaparecido por mor das obras de instalación do parque eólico, que puña en comunicación o alto coas aldeas de Detrás do Monte. Abofé que non diremos necidade se afirmamos que en Chan de Mamas, alí onde se ergueron as arcas, alí onde se dispuxeron as tumbas, a nai Terra exhala unha sorte de alento enerxético que só os elixidos poden percibir. Non descubriremos nada se asociamos as correntes de auga, superficiais ou subterráneas, ao tránsito do celme anímico, na súa calidade de axente psicopompo. Non é casualidade que preto do lugar, un caprichoso afloramento granítico leve por nome Porta do Alén e a el se vinculen antigas ritualidades que tiñan por obxecto a conexión coa ultratumba. O monte do Seixo non deixa de man o seu río e, segundo sabenza vella, o Outeiro do Castro comunica co pozo Sangoento, no río do Seixo, a través dun pasadeiro soterrado. A pedrafita do monte do Seixo, coñecida polos aldeáns como Marco do Vento, antigo linde dos concellos de Cerdedo (N), A Lama (S), Forcarei (L) e Cotobade (O), é tan impoñente ou máis ca a Pedra Mor, aquela que, en terras da Limia, fixera recuar o exército de Décimo Xuño Bruto. O mito da vila asolagada de Trentinán, vencellada á sorte de Santa Mariña, “nacida das augas” –quizais a versión feminina de Prisciliano–, nada ten que envexar á tamén mítica vila asolagada de Antioquía. 

No Seixo, a ermida da Santa Mariña, cristianización dun primitivo altar pagán, érguese ao pé do coto do mesmo nome. A carón do reconstruído templo, unha laxa, en tempos empregada como base dun cruceiro, ben puidera ser pedrafita asociada ao control da meteoroloxía. Tomé Martínez (Galicia secreta, 2003, páxs. 30-32) escribe o seguinte respecto ao menhir do monte de Santa Mariña (O Incio-Lugo), recanto mítico que garda moitísimas semellanzas co noso monte do Seixo: El ritual en cuestión [...] estaba cristianizado. Testimonios de la cristianización de este enclave los encontramos en los restos circulares de la antigua capilla, cuya desaparicición sigue siendo un misterio. Junto a las ruinas del viejo templo se encuentran los restos –de lo que a juzgar por las proporciones de su base– debió de ser un gran menhir. El megalito en cuestión está seriamente deteriorado, no quedando nada salvo la parte en que este asentaba todo su peso. También ignoramos por qué fue destruido. Tal vez se utilizó como materia prima para construir la capilla, aunque entonces tampoco se entiende la destrucción de ésta.
El ritual consisitía en invocar por medio del menhir, a las fuerzas de la naturaleza con objeto de cambiar los designios climatológicos, cuando la situación de las cosechas así lo demandaban. Cuando el clima era adverso para los intereses de la comunidad, los representantes de las parroquias vecinas de Santa Mariña, y los aldeanos afectados peregrinaban al desaparecido santuario. Se decía que el menhir allí existente, era capaz de influir en la madre naturaleza a favor de un cambio climatológico más adecuado para las necesidades de la comunidad rural que se daba cita en lo alto de la montaña.
El rito respondía a un cuidadoso esquema formal dividido en varios episodios, cada uno de los cuales era ejecutado con escrupulosa solemnidad. El párroco musitaba algunas oraciones en medio de un silencio respetuoso; y en un instante de la ceremonia, el menhir era removido de su lecho por varios aldeanos, para luego proceder con la parte más importante del ritual. Si el menhir era alzado (“erguer a pedra”), luciría el sol; si, por el contrario, éste era tumbado sobre su lecho original (“deitar a pedra”), entonces la lluvia debería hacer acto de presencia. Desconozco si aquella liturgia era efectiva o no, y porqué se dejó de practicar. No obstante, todo esto refuerza la idea del origen remoto de algunas romerías. Todas las festividades relacionadas con los elementos de la naturaleza denotan reminiscencias animistas-panteístas. Na Cruz do Seixo, ara solis, as aldeas localizadas a levante do monte veñen celebrando dende a antigüidade misas vencelladas á troca das témporas. Preto da ermida da Santa Mariña, achouse a Pedra da Serpe, que ben puidera ser fragmento de ara ofiolátrica. As tradicións míticas da Santa Mariña do Incio (Lugo), Antela e Augasantas (Ourense) converxen no máxico crisol da Santa Mariña do Seixo (Pontevedra).  

Segundo os aldeáns, a Mámoa Ghrande de Xestido conserva os restos do Tecelán de Carballás, personaxe do ricaz universo mitolóxico de Cerdedo. Consonte aos sabios da tribo, o Tecelán agoirara xacando o final dos días, a fin do mundo, a fin deste mundo, e bateu certo. A profecía do Tecelán cumpriuse, acadou o cabo do nobelo e o fío fica arestora enleado no chan ao arbitrio do ventimperio dos imperialistas.

Sempre conforme ao escoitado, cara ás encostas de poñente do Seixo, no monte de Meilide, áchase a Laxamoura, o pedrouzo da fin dos tempos, a Pedra Morcegueira de terra adentro. Ao arbitrio do fado, o petouto chimpará do seu asento e avantará a tomballóns lomba abaixo, non fará distingo e na súa aloucada carreira asoballará todo becho vivente deitando ao seu paso o ronsel da desolación. Unha moura –parca ou moira– so a fasquía de arácnido abominábel, ao agocho da peneda, tece e destece a súa arañeira, agardando.

A proliferación descontrolada de explotacións eólicas na nosa xeografía é, sen dúbida, froito da faciana máis escura do progreso, da avidez, da desmesura, da insensibilidade, da ignorancia e do desleixo. O parque eólico do monte Seixo non se tería construído se a Galiza fose algo máis ca unha colonia e os galegos, aqueles aínda conscientes da súa identidade, uns indíxenas condenados ao exterminio. O malfadado parque asoballou tamén as mámoas de Xestido, non respectou a súa integridade e ignorou as leis que malprotexen o noso patrimonio histórico e cultural. O enxeño eléctrico fincou os seus alicerces encol dunha das tumbas, transformou en rotonda a outra e achanzou o xacemento arqueolóxico convertendo o lugar nun aparcadoiro. Ningún dos espolios aos que foron sometidas ao longo da súa historia  foi tan severo coma o cometido por Gamesa e polos seus cómplices. Lembremos que no ano 1606, Filipe III concedéralle ao crego Vázquez de Orxas o dereito da profanación sistemática do patrimonio tumulario.

A substitución da masa arbórea autóctona por especies alleas, rendíbeis para as controvertidas industrias papeleiras que só os inconscientes queren preto, a proliferación salvaxe de centrais hidroeléctricas e a indiscriminada instalación de parques eólicos, que en nada melloran a calidade de vida dos lugares onde se asentan, xunto con políticas desaxeitadas que obvian a posta en valor do medio rural, son as causas do despoboamento e da ruína das aldeas, da fin, en definitiva, dun xeito de entender e de estar no mundo. Tras estas políticas agóchase a escura teima por minorizar ou facer desaparecer os sinais de identidade que lle outorgan a Galiza a categoría de pobo diferenciado, é dicir, a súa lingua, a súa historia, a súa cultura material e inmaterial, a súa paisaxe e o sagrado dereito de manexar o leme do seu acontecer. De non mudaren as maneiras, as actitudes, os posicionamentos irreflexivos, a Terra de Cerdedo e a nación galega esluiranse coma pedra de azucre e xa nada importará xa que non haberá ninguén a quen lle importe. 

Pregámoslles aos deuses antigos, aos numes primixenios que guíen o xinete sen cabeza cara á luz ou que o chimpen do cabalo. Esculcamos, á luz do exitoso Código da Vinci, na arcana sabedoría templaria verbo da misteriosa confluencia da María Madanela de Soutelo e o San Xoán Bautista de Cerdedo, cuxo padroado foi supeditado en época recente ao culto do Ecce Homo. Rogámoslle ao San Bernabel, evanxelista apócrifo, que, antes de que o Corpus coincida co San Xoán, redima a aldea do tangaraño que hoxe a couta e afaste o noso porvir do destino do año expiatorio deitado sobre o fatídico libro dos sete selos.

*     *     *     *     *